Қадимий дарвозалар, сув йўллари

 

  Тошкент муҳим географик  ўринда – Шарқ ва  Ғарб мамлакатлари      билан савдо- сотиқ йўлида  жойлашганлиги  туфайли бу ерга  узлуксиз савдо  карвонлари  келиб- кетиб  турган.  Бу эса шаҳарни етти  иқлим  билан туташган  масканга  айлантирган.

  Ўрта  Осиёдаги бошқа шаҳарлар  каби, Тошкент ҳам  Х асрда  баланд  мудофаа  деворлари билан ўраб олинган.  Маълумки,  шаҳар  қадимда  бирор режа  асосида қурилмаган.  У  табиий  равишда  бозор  атрофидан  ҳар  томонга  кенгая борган. Шаҳар ўсган сари деворлар сурилиб,  катта  йўлларга  туташган  жойларда  янги  дарвозалар қурилиб, уларнинг сони ҳам  орта борган.  Шунингдек,  айрим  дарвозалар номи ҳам  ўзгариб борган.  Ҳар  бир  дарвозадан ташқарида   қабристон бўлган.  Албатта, бунинг ўз  рамзий  маъноси бўлган.  Шаҳарга кирган ва  чиққан  кишиларнинг  қалбида қабристонни  кўриб,  ёвузлик ўрнига  яхшилик ҳисси уйғонган.             

Шаҳардаги мавжуд қабристонлар шаҳар дарвозасидан ташқарида  жойлашганлиги, шаҳарнинг  чегарасини  аниқлаб беради.  Жумладан,  ҳозирги  кунда  шаҳарнинг  марказий  қисмига тўғри келиб қолган  Шайхонтоҳур  зиёратгоҳи   (қабристони) ўрта  асрларда шаҳарнинг  шарқий дарвозасидан ташқарида  жойлашган.  Археологик  текширувлар бу  жойларда боғ –роғлар бўлганлигидан  далолат  беради.                            

  Ҳозирги   Пахтакор  стадиони ва  А.  Навоий  номидаги санъат саройи   ўрнида  1956 йилгача Қорёғди   номли   маҳалла  бўларди.  Х–­­­Х1  асрда шаҳар ташқарисида вужудга келган бу  турар  жой    «қариядеҳ» яъни қишлоқ деб  аталган. XVI–­­­  асрнинг  иккинчи  ярмида  маҳалла  cифатида  шаҳар  таркибига  кирган.  Шаҳар таркибига киргач   «қарядех»  қорёғди   кўринишини олганди.  Х1Х асрнинг ўрталарида,  яъни  Қўқон хонлиги  даврида  хоннинг  Тошкентдаги  ноиби  Бекларбеги  томонидан  Тошкент   мудофаа  деворлари  ва  дарвозалари  таъмирланади,   Шунингдек,  қўшимча  мудофаа  деворлари  қурилиб, янги  дарвозалар ўрнатилади. Бу  пайт   дарвозалар сони  «Тешикқофқа» ва «Янги маҳалла» каби ўтиш жойларидан ташқари ўн иккитага етади. Булар  Лабзак, Тахтапул, Қорасарой, Сағбон, Чиғатой, Кўкча,  Самарқанд,  Камолон, Бешёғоч,  Қўймас,  Қўқон,  Қашқар каби  дарвозалари  бўлган. Булардан  Лабзак,  Қашқар,  Қўқон,  Қўймас каби  дарвозалар  Шарқ  томондан  кейинчалик  шаҳарга  қўшиб  олинган  қисмига  қурилган,  айримларнинг  ўрни   сурилган.  Ўрни   сурилиши  муносабати билан    номлари  ҳам   ўзгарган.   Шаҳар  дарвозалари қоронғи  тушиши  билан  ёпилган  ва  эрталаб тонг   саҳарда  очилгунга  қадар  ҳеч  ким  шаҳарга  киритилмаган, ҳеч  ким  шаҳардан  чиқиб  ҳам  кетолмаган.  Дарвозахоналар устида  махсус қоровулхоналар ва  дўмбиралар сақланадиган хоналар ҳам  бўлиб, хавф-хатар сезилганда дўмбиралар чалиниб халойиқ огоҳлантирилган. Ҳар бир дарвозада шаҳарга кирувчи ва  чиқувчи карвонларни қайд қилиб  турувчи  божхона бўлган. Дарвозалар олдида амалдорларни кутиб  олиш  маросимлари ҳам  бўлиб турган.

  Дарвозалар одатда арча, қайрағоч дарахтлари ёғочидан ясалиб, усти темир ҳошия билан қопланган, турли зулфинлари бадиий нақшлар билан безатилган. Дарвозаларнинг юқори қисми кўпинча панжарали бўлган. Шаҳар, қалъа, сарой кабиларнинг дарвозаларини махсус дарвазабонлар қўриқлаб турган. 

  Амир  Темур даврида  дарвозалар масъуллиги шу яқин атрофда яшайдиган маҳалла зиммасига юклатилган. Шунинг учун, кўп ҳолларда  дарвозалар шу маҳалла номи билан аталган: Қашқар, Сағбон кабилар. Айрим ҳолларда дарвозалар йўналишларга қараб номланган: Қўқон, Самарқанд кабилар. 1865 йилда Тошкент мустақиллиги  тугагач  дарвозалар бирин кетин бузиб  ташланди.

  Бешёғоч  дарвозаси Қўймас ва  Комолон  дарвозалари  оралигида  бўлган, XV – XVI асрларда  Тошкент  Бешёғоч ва  Урда  томон  кенгайиб  боради.  Жумладан, Тошкент  хонининг  эски  шаҳарнинг  ҳозирги  Гулбозор  маҳалласидаги ўрдасидан Бешёғоч  даҳасининг ҳозирги  Қоратош  маҳалласи  ўрнида қурилган янги ўрдасига  кўчиши  муносабати билан шаҳар  ҳудуди  кенгайтирилиб,  мудофаа  деворлари  қурилади.  Шу  муносабат  билан  Бешёғоч  маҳалласи  ҳудудида,  Жанубга  олиб  борадиган  катта  карвон  йўлига  янги  дарвоза  қурилиб,  шу  маҳалла  маъсуллигига  топширилади. Номи  шундан.  Х1Х асрнинг  70–­­­  йилларида  дарвоза  ва    мудофаа  деворлари  бузилиб, ўрнида Бешёғоч    майдони  барпо  бўлган.  

  Комолон  дарвозаси  Бешёғоч  даҳасининг қадимий  дарвозаларидан  бири  бўлиб,  Бешёғоч ва  Самарқанд дарвозалари  оралиғида,  Комолон   маҳалласи  ҳудудида ва   маҳалла  масъуллигида  бўлган.  Номи  шундан.    Муҳаммад  Солиҳ  «Тошкентнинг  янги   тарихи»  номли  асарида  Комолон  маҳалла  сифатида  тилга   олингин бўлиб,  дарвоза   эса  Комондарон  кўринишида ёзилган. Шунингдек,   комондаронларнинг  Бузуқ  қабиласидан  бир  тоифасига  мансублиги кўрсатиб  ўтилган.  Табиийки  маҳаллада яшаган,  бу  тоифанинг  асосий  касб-корлари  комон  ва комон  ўқи  ясаш  бўлган. Комондарон( комонгорон)  яъни  комонсозлар,  кейинчалик  оғзаки  тилимизга Комолон  талаффузида  етиб  келган.  Тарихдан  маълумки  Тошкентда  ясалган  ўқ-ёйлар  Шарқда  «Комони  Шоший»  номи  билан  машҳур  бўлган ва    Шарқ  адиблари  асарларида  таърифланган.  

 

Давомини ўқинг ...

 


Печать 22 July 2014 Ўқилди: 19725